De gebroken harp

En wat vond de pers van De gebroken harp?

Hoe kies je een boek? Zes leestips

Voorleesboeken die opvallen door hun humor, leuke pointes en frisse taal, maar ook een eerste-hulp-bij-boekbesprekingen, een historische roman en een onverwoestbare klassieker van Astrid Lindgren. Een greep uit het recente jeugdboekenaanbod.

ALINE Sax, een studente geschiedenis uit Wilrijk, is nog maar twintig en heeft al drie historische romans op haar naam. Mist over het strand gaat over de Hitlerjugend en Duivelsvlucht over de bokkenrijders. Ik las alleen haar jongste boek, De gebroken harp, dat zich afspeelt tegen de achtergrond van de Ierse Paasopstand tegen de Engelsen in 1916. Het verhaal vertelt hoe de politieke strijd langzaam binnendringt in het leven van een achttienjarige die zich eigenlijk afzijdig wil houden. Het grauwe bestaan van de Ierse arbeidersklasse wordt geschetst via treffende details. De flashbacks worden deskundig gespreid. De laatste hoofdstukken geven een goed beeld van wat je je bij een stedelijke opstand moet voorstellen. De schrijfster heeft voldoende aandacht voor gevoelens en motieven en haar vertelstijl is vlotjes, zonder franjes. De gebroken harp is een historische roman van een heel behoorlijk niveau. Voor lezers vanaf 14 jaar.

Ed Franck (Standaard der Letteren, 9 september 2004.)

♦♦♦

Met accurate en boeiende pen beschrijft Aline Sax de Paasopstand in Dublin in 1916. Dit doet ze door de ogen van de achttienjarige Brian O’Malley. Terwijl zijn vader eerder gestorven is bij een straatconflict, tracht hij de eindjes aan elkaar te knopen om met zijn zieke moeder, zijn drie zusjes en zijn kleine broertje te overleven in het door Engeland bezette Ierland. Het pure overleven, met daarbij de schaarse gelukkige momenten van vriendschap die hem even de ellende helpen vergeten, houden hem in het eerste deel weg van het politieke engagement tegen de Engelse onderdrukking.
Maar de opstand is onafwendbaar, en door een aantal dramatische voorvallen kan hij er niet langer onderuit. Zo wordt hij, vol twijfels, meegesleurd in een spiraal van geweld. In dit aangrijpend verhaal, gebaseerd op waar gebeurde feiten, geeft de auteur de historische volksopstand een menselijk gezicht. Ze sleurt je mee in de onvermijdelijke keuzes en de daarbij horende emoties van de personages. Door een genuanceerde opbouw vermijdt ze een ‘tranendal’, maar weet ze ellende, hoop en strijd goed met elkaar te verbinden tot een spannend verhaal dat je in één ruk uitleest. Een afrondend nawoord, verklarende voetnoten, een plattegrond van Dublin in 1916 en historische foto’s van voor, tijdens en na de opstand verluchten het geheel en geven het een realistische meerwaarde. Dit boek (reeds de derde historische roman van deze prille, twintigjarige auteur) is genomineerd voor de Bontekoe-prijs (prijs voor het beste historische jeugdboek) die uitgereikt wordt op 18 september 2004.

Eric Vanthillo (Pluizuit recensiesite: www.pluizuit.be)

♦♦♦

In het Dublin van 1916 wil de 18-jarige Brian niets met het geweld van de Ierse onafhankelijksstrijd te maken hebben. Als oudste van een gezin zonder vader en een zieke moeder moet hij de kost verdienen. Maar als een van zijn zusjes ziek wordt en hem geld geboden wordt voor haar behandeling in ruil voor zijn lidmaatschap, staat Brian voor een moeilijke keuze. In een vlotte stijl vertelt de auteur de gebeurtenissen van dag tot dag waardoor het een ooggetuigeverslag lijkt en het dilemma van Brian scherp naar voren komt. De economisch schrijnende omstandigheden van de Ieren aan het begin van de twintigste eeuw worden overtuigend beschreven. Ook de drie foto’s en een prent in zwart-wit ondersteunen de feitelijke gebeurtenissen van het verhaal. Het heeft een goede spanningsopbouw, overtuigende karakters en de dilemma’s van Brian zetten aan tot nadenken. Ze geven een genuanceerd beeld over de motieven om aan militante acties mee te doen. Vanaf ca. 12 jaar. Op de schutbladen achterin het boek is een kaart afgedrukt van Dublin in 1916.

Openbare bibliotheek Culemborg (http://www.obculemborg.nl/obculemborg/html/idp-week20.html)

♦♦♦

Alles van waarde is weerloos

De 18-jarige Brian O’Malley heeft andere zorgen dan de Ierse vrijheidsstrijd. In het eerste deel van de roman lezen we hoe hij na de dood van zijn vader – ‘vermoord’ door een verloren kogel van Britse soldaten – zijn drie zusjes, babybroertje en zieke moeder in leven probeert te houden. Fel gekant tegen alle vormen van geweld weigert hij toe te treden tot het burgerleger. Het motto van zijn vader, ‘alles van waarde is weerloos’, sterkt hem in zijn overtuiging. Tot ook zijn zusje door een verdwaalde Engelse kogel getroffen wordt. Op dat ogenblik dwingt zijn moeder hem om toe te treden tot het Citizen Army, dat in ruil voor zijn inzet de hospitalisatiekosten op zich zal nemen. In het tweede deel krijgt Brian een opleiding in het burgerleger en strijdt hij plichtsgetrouw, maar nog altijd gekweld door ambigue gevoelens, mee in de bloedige Paasopstand van 1916 in Dublin.

Aan het hele verhaal is te merken dat Aline Sax in de eerste plaats historica is. Na een wat aarzelende situering en sfeerzetting in het eerste deel brengt ze in deel twee een nauwgezet verslag van het verloop van de strijd. Dat de roman over de overlevingsstrijd van Brian gaat, zoals de flaptekst laat uitschijnen, is slechts gedeeltelijk waar. Sax zet in deel één vooral historische sfeerscènes neer, die ze keurig op data ordent. Het gezin van Brian is daarbij exemplarisch voor de grote armoede in Ierland tijdens de Eerste Wereldoorlog. De situering (Dublin, Ierland …) en het hoe en waarom van die armoede openbaart zich slechts moeizaam, wellicht heeft historica Sax hier te weinig rekening gehouden met het ver-van-mijn-bedsyndroom en de geringe voorkennis van de jonge lezer. Bovendien is er weinig duiding over de ziekte van de moeder – behalve een late verwijzing naar eerdere kinderen die aan tbc gestorven zijn. Een en ander maakt dat de moeder als personage én Brians onderdanige bezorgdheid vragen oproepen. De aandacht voor Brians gevoelens, en niet in het minst voor zijn afkeer van geweld, wordt eerder fragmentarisch, keurig en geordend in momentopnames neergezet. Dat verhindert een vlotte inleving.

Even gestructureerd uitgewerkt als de gedateerde taferelen zijn de flashbacks die naar vaders dood toewerken. Sax hangt ze op aan cliffhangers en stopt door dosering van informatie een zekere spanning in het eerste deel. Het tweede deel is door de nauwkeurige reconstructie van een burgeropstand historisch interessant. Vooral het minutieuze verslag van de opstand zelf is met vaart en spanning geschreven. Vanuit haar historische kennis schenkt Sax aandacht aan details die de strijd inkleuren. Nog beter zou een verwerking van bepaalde noten in de tekst geweest zijn. Waarom bv. de Shawlies niet meteen kortweg een typerende verklaring meegeven in plaats van de lezer naar de laatste pagina te verwijzen?

Brian staat in deel 2 model voor de onvoorbereide vrijheidsstrijder, zonder wapen, zonder uniform en vooral zonder ervaring. Wat hem onderscheidt van zijn vrienden is zijn blijvende afkeer van geweld. Toepasselijk of niet – en voor de lezer als zinvol devies in de strijd niet altijd even duidelijk – blijft hij het motto ‘alles van waarde is weerloos’ trouw. Brian komt in het strijdgewoel overtuigender over dan in het eerste deel. Er zit een duidelijkere lijn in zijn gedrag. Zijn twijfel tussen plicht en verlangen naar het gewone leven leveren sprekende scènes op. Het verlangen van Hannah in de pub bijvoorbeeld of hun aarzelende ontmoetingen. De passages waarin hij tussen de gevechten door uit oude postkaarten een theatertje voor zijn zusjes maakt, zijn sfeervol en aangrijpend. De woede over het moorden van de Engelsen krijgt de bovenhand op zijn twijfels wanneer hij zijn kameraden ziet sneuvelen en vooral wanneer ook de weerloze Hannah door het toeval geraakt wordt, net zoals eerder zijn weerloze vader en zusje. Aline Sax geeft hem als laatste symbool de afgerukte knoop van een uniformjas mee. De tekening van een harp erop, symbool van het vrije Ierland, is samen met Brians dromen gebroken. Alles van waarde hebben ze hem afgenomen. Hier eindigt Sax het historische én het persoonlijke verhaal nogal abrupt, zodat een nawoord met verdere historische duiding, met feitenmateriaal, noodzakelijk was.

De gebroken harp is een momentopname uit de Ierse geschiedenis in de twintigste eeuw. Als historische evocatie verdient het boek een plaatsje naast o.m. Het lied van Nory Ryan van Patricia Reilly Giff, Waar de zon ondergaat of De verdwijning van Ron Langenus en Honger van Roger Schoemans. Om zoals die romans echt als historisch jeugdboek te schitteren mist het verhaal de soepelheid om zich los te maken van de feiten. Nog wat meer volgehouden aandacht voor de evolutie van de personages en hun onderlinge relaties zal de volgende historische romans van Aline Sax ten goede komen.

Jet Marchau, Leeswelp, oktober 2004

 

Weer naar het boek